7.7 C
İstanbul
Salı, Aralık 1, 2020

Faizsiz Finans Sisteminin Öncüsü Osmanlı Para Vakıfları

İlginizi Çekebilir

Arif Ersoy’u Anlamak

Merhum Arif Ersoy Hocamız, insanlık yanarken su taşımayı hiç bırakmadı ve bitaraflardan olmadı. Kaybettiklerimizin kıymetini sonradan anlamak gibi, çıkasıca bir huyumuz var. Hatta maalesef, sadece...

Basra Körfezi’nde Bir İnci: Bahreyn

Petrolün yanı sıra inci üretimiyle de dikkat çeken Bahreyn, Basra Körfezi’nde yer alan bir ada ülkesi… Asya Kıtası, dünyadaki en büyük kara parçası olarak biliniyor....

Çalışan Motivasyonunu Artırma Yolları

Yazı: Cem Eker Pandemi sonrası yeni bir hayata başlarken şirketlerde çalışan motivasyonu nasıl yükseltilir? Yeni tip koronavirüs (COVID-19) salgını, 2020’nin ilk çeyreğinde iyiden iyiye kendini göstermeye...

Medeniyetlerin Buluşma Noktası Sri Lanka

Yazı: Gültuğ Erdöl Muhteşem doğası, dikkat çekici yapıları ve farklı kültürden insanları ile Sri Lanka… Dört tarafı denizlerle çevrili Sri Lanka, büyük ve bereketli nehirleri...

Para vakı arının fonksiyonları dikkate alındığında, bunların günümüzde yaygın bir şekilde tartışılan faizsiz finans sisteminin öncüsü olduğu söylenebilir

Medeniyetimizin temel kurumlarından biri olan vakıflar, İslam toplumlarının sosyal ve ekonomik hayatında asırlar boyunca merkezi bir rol üstlenmişlerdir. Vakıf kurumunun en belirgin özelliği kişisel tasarruf ve servetler ile ekonomik faaliyetler neticesinde ortaya çıkan rantları, sosyal ve ekonomik hayatta ihtiyaç duyulan alanlarda hizmete dönüştüren bir mekanizma oluşturmasıdır. Vakı arın oluşturduğu nansal sistem ile kültür, eğitim, sağlık, altyapı, bayındırlık, dinî ve sosyal hizmetler ile sosyal güvenlik ve hayır işleri gibi alanlarda kurumsal altyapının tesisi-işletilmesi için gereken kaynak ve mali destek sağlanmıştır.

İslami geleneğin son önemli temsilcisi olan Osmanlılar, kendilerinden önceki İslam toplumlarında geliştirilen vakıf anlayışını tevarüs etmekle kalmamış, geliştirmiş ve yaygınlaştırmışlardır. Vakfa konu olan malları ise geleneksel olarak arazi, bina, dükkân, ev, çarşı, han ve hamam gibi emlak oluşturmaktaydı. Belli bir amaca yönelik olarak kurulan vakıflar, kendilerine tahsis edilen ve akarât olarak adlandırılan bu mallardan elde ettikleri kira gibi gelirleri kuruluş amacına yönelik faaliyetlerin finansmanı için kullanmaktaydı. Osmanlılar vakıf kurumunu geleneksel formların yanında farklı alanlarda da geliştirmiş, icâreteyn, gedik, tahsisat vakı arı ve aile vakıfları gibi uygulamaları yaygınlaştırmış; ayrıca vakfa konu olan malları çeşitlendirerek vakıf sisteminin daha da genişlemesini sağlamışlardır. Bu açıdan Osmanlı öncesinde örneğine rastlanmayan para vakıfları, Osmanlıların vakıf sistemine getirdiği bir yenilik ve İslam medeniyetine bir katkı olarak değerlendirilmektedir.

Para vakıfları (nukûd-ı mevkûfe), kuruluş sermayesinin bir kısmı veya tamamı nakit paradan oluşan vakı ardır. Para vakı arında uygulanan sistem, gayrimenkul vakıfları ile hemen hemen aynıdır. Vakfa konu olan ana sermaye (asl-ı mal) çeşitli şekillerde işletilerek gelir elde edilmiş, ana sermaye muhafaza edilirken elde edilen gelirler vakfın kuruluş amacı istikametinde hizmetlerin finansmanı için harcanmıştır. Bu usulle bir yandan vakıf sistemine önemli miktarlarda kaynak transferi sağlanırken diğer taraftan ihtiyaç sahipleri için meşru bir kredi imkânı oluşturulmuştur.

Vakıf hukukunda menkul malların vakıf olup olamayacağı konusu gibi, bir değer ölçüsü ve mübadele aracı olarak paranın vakfedilmesinde de tartışmalar yaşanmıştır. Özellikle 16’ncı yüzyılın ortalarında gündeme gelen bu tartışmalar sırasında Rumeli Kazaskeri Çivizade Muhyiddin Mehmed Efendi’nin etkisiyle para vakıfları bir süre yasaklanmıştır. Ancak dönemin güçlü şeyhülislamları İbn Kemâl ile Ebüssuûd Efendi’nin para vakı arını destekleyen görüşleri belirleyici olmuş; önde gelen âlimlerden oluşturulan bir komisyon konuyu inceleyerek para vakıflarının meşruiyetini sonuca ulaştırmıştır. Ebüssuûd Efendi tarafından formüle edildiği şekliyle para vakıfları, vakıf sistemi içinde yerini alarak yaygın bir şekilde uygulanır hâle gelmiştir. Neticede, para vakıfları Osmanlı ulemâsının çoğunluğu tarafından benimsenmiş ve uygulamada Birgivi Mehmed Efendi’nin muhalefetine rağmen Ebüssuûd Efendi’nin fetva ve görüşleri istikametinde düzenlemeler yapılmıştır. Para vakı arının ilk olarak ne zaman ortaya çıktığı bilinmemekle birlikte Fatih Sultan Mehmet tarafından İstanbul’a et temin eden kasapların zararlarının sübvansiyonu için bir fon şeklinde oluşturulan kasap akçesi, bu uygulamanın bilinen ilk örneklerinden biridir. 16. yüzyılın başlarından itibaren vakıf sistemindeki genişlemeyle birlikte para vakıflarının da sayılarının arttığı ve yaygınlık kazandığı anlaşılmaktadır. Özellikle Anadolu ile Balkanlar’da yaygınlık kazanan para vakıfları, Osmanlı Devleti’nin yıkılışına kadar varlıklarını sürdürmüşlerdir.

Para vakıflarıyla birlikte, gayrimenkul varlıkların yanında menkul değerlerin de vakfa dönüştürülmesinin yolu açılmış, vakıf sistemine dâhil olan fonlarda önemli artışlar kaydedilerek nispeten küçük sayılabilecek birikimler de sisteme kazandırılmıştır. Diğer taraftan, vakfedilen paraların işletilmesiyle de kredi piyasasına arz edilen nakit miktarında önemli artışlar gerçekleşmiş ve yasa dışı tefeciliğe karşı yasal bir alternatif oluşturulmuştur. Muamele oranlarına getirilen düzenlemelerle de kredi piyasalarında nispeten istikrarlı bir işleyişin gerçekleştirilmesi yönünde katkı sağlanmıştır.

Para vakıfları vasıtasıyla bir yandan şahısların borçlanma ihtiyacı karşılanırken diğer taraftan vakfa gelir temin edilmiştir. Bu uygulama kanun dışı faizciliğe ve tefeciliğe karşı alternatif bir kredi ve finansman yolu olarak karşımıza çıkmaktadır. Uygulamada da para vakı arının daha çok muamele-i şer’iyye denilen usulle işletildiği görülmektedir. Bunun yanında, günümüzde sat-kirala şeklinde ifade edilen bey’ bât, bey’ bi’l-vefâ ve bey’ bi’l-istiğlâl gibi işlemlerin de uygulandığı görülmektedir. Ayrıca, teorik tartışmalarda mudarabe (kâr-zarar ortaklığı) usulünün de gündeme geldiği, ancak bu usulün uygulamada tercih edilmediği anlaşılmaktadır.

Osmanlı toplumunda vakıf kurumu, daha çok sosyal amaçlı yatırımların yapılması ve hizmetlerin yürütülmesi için gerekli finansmanın temininde önemli bir rol icra etmiştir. Bunun yanında birer gayrimenkul yatırımcısı olarak faaliyet gösteren vakı arın şehirlerin altyapı ihtiyaçları, ticari ve sınai üretim için gerekli sabit sermaye yatırımları, konut ihtiyacının karşılanması gibi alanlarda önemli yatırımlar gerçekleştirdiklerini söyleyebiliriz. Para vakıfları, bu sistemin bir parçası olarak vakıf sisteminin işleyişine katkıda bulunduğu gibi kendine has bazı fonksiyonlar da icra etmiştir.

Para vakıflarının temel fonksiyonlarından biri şahısların nakit ve kredi ihtiyaçlarının karşılanmasıdır. Para vakıfları vasıtasıyla kredi işlemleri kurumsallaşmış, kredi arzının artması ve kişilerin kredi ihtiyaçlarının karşılanması için meşru bir kurumsal altyapı oluşturulmuştur. Osmanlı döneminde ribahor denilen tefeciler tarafından uygulanan yüzde 40, yüzde 50 gibi yüksek faiz oranlarına karşılık para vakıflarının yaptığı işlemlerde muamele oranları yüzde 10 ile yüzde 20 arasında değişmektedir.

Para vakıflarının ikinci fonksiyonu hayır yapmak isteyen ancak yeterli mali gücü olmayan veya uygun gayrimenkul bulamayan kişilerin de hayır yapmalarına imkân tanımasıdır. Küçük birikimlerin dâhil olmasıyla vakıf sisteminin daha da genişlediğini söyleyebiliriz. Para vakıfları zamanla geliştirilerek avarız vakıfları, esnaf sandıkları, orta sandıkları gibi örneklerde görüldüğü gibi aynı yaşam ve faaliyet alanına sahip olan ve benzer risklere maruz kalan gruplar için birer dayanışma ve sosyal güvenlik müessesesi olarak da hizmet vermişlerdir. Bu çerçevede para vakıflarının, sosyal güvenlik ve işsizlik sigortası gibi fonksiyonlarından da bahsedilebilir. Para vakıfları örneğinden ilham alınarak oluşturulan eytam ve memleket sandıkları da benzer fonksiyonlar icra etmiştir. Para vakı arının Osmanlı döneminde icra ettiği fonksiyonlar dikkate alındığında bunların günümüzde yaygın bir şekilde tartışılan faizsiz finans sisteminin öncüsü olduğunu söyleyebiliriz.

Marmara Üniversitesi Öğr. Üyesi Prof. Dr. Tahsin Özcan

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Daha Fazla

Katılım Haberleri

Albaraka Türk’ten Doğal Gaz Açıklaması 

Albaraka Türk Katılım Bankası Genel Müdürü Melikşah Utku, Karadeniz'de keşfedilen doğal gaza ilişkin değerlendirmelerde bulundu. Utku, "Yenileme dönemi gelen doğal gaz anlaşmalarında sahip olduğumuz...

Albaraka’dan “Güvenli Ödeme Sistemi”

Albaraka Türk Katılım Bankası, Türkiye Noterler Birliği ile iş birliği yaparak, ikinci el motorlu kara taşıtı alım-satımında, taşıtın mülkiyeti ile satış tutarının güvenli ve...

Dergiden Son Yazılar

IBOR Geçişi Nasıl Zorluklar Getirebilir?

IBOR’un, (Bankalararası Teklif Edilen Faiz Oranı) 2021 yılı sonunda devre dışı bırakılması planlanıyor. Yeni tip koronavirüs (COVID-19) salgınının küresel etkilerine rağmen LIBOR’u (Londra Bankalararası Para...

Türkiye’de İşletmecilik Öğretimi

Ülkemizdeki işletmecilik öğretim mimarisinin, kısa sürede çıkış yolu olmayacağı bilinciyle yeniden gözden geçirilmesi gerekmektedir. Türkiye’deki işletmecilik öğretimi, 50 yıllık süreyi geride bırakmıştır. İstanbul Üniversitesi İktisat...

Katılım Bankalarında Likidite Riski

Likidite riskinin belirlenmesi, bankaların piyasa risklerine karşı pozisyon almalarında büyük önem taşımaktadır. Dünyada finansal liberalizasyonun hızlandığı 1980’li yıllardan beri bankalar, birçok şirket için önemli bir...

Altın, “Güvenli Liman” mı?

Altın, birkaç yıl daha güvenli liman şeklinde yatırımcıların gözdesi olmaya devam edecek. Altın, ABD’nin para birimi dolara olan güvenin azaldığı dönemlerde parasal varlıkların korunması açısından...

İslami Finans ve Akıllı Sözleşmeler

Blockchain’in sağladığı akıllı sözleşme teknolojisi, birçok sektöre şeffaflık sağlaması nedeniyle İslami finans dünyasında da tercih edilmektedir. Blockchain teknolojisi, dünyada hızla yayılmaktadır. Sözkonusu teknolojinin fayda sağladığı...
Sitemizden en iyi şekilde faydalanabilmeniz için çerezleri kullanıyoruz. Sitemizi kullanmaya devam etmeniz durumunda, çerez kullanımımıza onay veriyor sayılırsınız.
Onayla
Privacy Policy